Cultuur

Op IDFA draait de documentaire De Claim - zoektocht naar roofkunst uit de Tweede Wereldoorlog van regisseur Ditteke Mensink. De film draait om het ontroerende verhaal van een erfgenaam van een Holocaustslachtoffer die een claim doet op een door de nazi’s geroofd schilderij dat nu in Museum Arnhem hangt. 

De documentaire laat zien hoe moeilijk het is om een claim toegekend te krijgen. Want hoe bewijs je meer dan zeventig jaar na dato dat het schilderij in Arnhem het kunstwerk is dat boven opa’s buffetkast hing, als je alleen uit de jeugdherinneringen van je vader kan putten? Het is een pijnlijk gebeuren wanneer je na een lange zoektocht en het doorspitten van vele dossiers uiteindelijk het schilderij niet terugkrijgt. Het geclaimde kunstobject heeft veel betekenis: het is verbonden met de verwerking van een traumatisch oorlogsverleden.

Emotionele genoegdoening

De documentaire biedt tevens een unieke inkijk in de werkwijze van de internationaal befaamde Restitutiecommissie die de aanspraken op nazi-roofkunst moet onderzoeken. Opgericht in 2001 met de uitdrukkelijke bedoeling om meer kunst terug te geven. Er moest meer recht gedaan worden aan de claimanten en rekening gehouden worden met het oorlogsleed wat hun familie is aangedaan. Temeer omdat Nederland zich na de oorlog kil, harteloos en bureaucratisch had opgesteld. Een strikt juridische aanpak was niet gewenst, want dan zouden veel zaken stuklopen omdat ze al verjaard zijn. De Restitutie Commissie stelde emotionele genoegdoening voor de oorlogsgetroffenen centraal.

Kritiek

Des te schrijnender dat er de laatste jaren zoveel kritiek is op hun werkwijze. In EenVandaag een gesprek met een van de eisers uit de documentaire, Lion Tokkie, wiens claim is afgewezen. Zijn ervaring met de Commissie noemt hij stuitend. De leden zijn ontoegankelijk, hun werkwijze is niet transparant en de benadering is kil en formalistisch.

Ook een gesprek met Tabitha Oost die bezig is met een promotie-onderzoek naar het functioneren van de Restitutiecommissie. Het orgaan bevindt zich volgens haar in een lastige spagaat: enerzijds recht doen aan de claimanten door emotionele genoegdoening maar tegelijkertijd wel hard juridisch eigendomsbewijs vereisen. Ook zijn de  taken van onderzoek en advies niet goed gescheiden waardoor in ieder geval de schijn van partijdigheid wordt gewekt. De Restitutiecommissie zelf geeft een schriftelijke reactie. 

De documentaire is op maandag 5 december, om 20.25 uur te zien op NPO 2.
Kijk hier voor de vertoningsdata tijdens IDFA

Reactie minister Bussemaker

'Nederland heeft een kwalitatief hoogstaand restitutiebeleid. Dat wordt ook internationaal erkend. Het is mijn uitdrukkelijke bedoeling dat het beleid laagdrempelig en toegankelijk blijft. Berenschot heeft een aantal aanbevelingen gedaan om de uitvoering beter te maken in de toekomst. Zo ga ik over tot de oprichting van één landelijk kennispunt. Hiermee bundel en borg ik kennis en kunde van het Bureau Herkomst Gezocht, de Museumvereniging en de onderzoeksafdeling van de Restitutiecommissie. Hiermee zorg ik ook dat onderzoek en advies in de toekomst van elkaar gescheiden worden. Daarnaast zorg ik ervoor dat claimanten en huidige eigenaren ook gezamenlijk een onderzoek kunnen laten uitvoeren, zonder dat direct naar de Restitutiecommissie gegaan hoeft te worden. Met deze aanpassingen wordt de uitvoering van het restitutiebeleid geactualiseerd.’